Nhiều cha mẹ Việt Nam muốn con tự lập nhưng không biết bắt đầu từ đâu, sợ con làm chậm, làm hỏng hay gặp nguy hiểm nên lại làm hộ cho nhanh. Bài viết này hướng dẫn cách dạy con tự lập từ 6 tuổi bằng việc nhà vừa sức, cách khen thưởng để con muốn làm tiếp và cách giữ an toàn mà không làm con sợ việc nhà.
- Tự lập ở tuổi 6 không có nghĩa là con phải làm mọi việc một mình, mà là con biết tự làm những việc nhỏ của chính mình với sự hướng dẫn ban đầu của cha mẹ.
- Việc nhà nên tăng dần theo độ tuổi và khả năng của con, mỗi việc đều có hướng dẫn rõ ràng, có thời gian cố định và có tiêu chuẩn hoàn thành đơn giản.
- Khen thưởng hiệu quả nhất là khen đúng việc con đã làm, khen ngay sau khi con làm xong và giữ an toàn bằng cách chọn việc, chọn dụng cụ và giám sát phù hợp với lứa tuổi.
Tự lập ở tuổi 6 có nghĩa là gì
Ở tuổi 6, trẻ vừa vào lớp một và bắt đầu quen với nề nếp học tập, giờ giấc và trách nhiệm nhỏ trong lớp. Tự lập ở tuổi này nghĩa là con tự làm được những việc phục vụ bản thân và góp phần nhỏ vào việc chung của gia đình, ví dụ tự mặc quần áo, tự dọn cặp sách, tự dọn bàn ăn của mình sau bữa cơm và tự gấp chăn gối buổi sáng.
Cha mẹ cần phân biệt giữa tự lập và bị bỏ mặc. Tự lập có hướng dẫn, có làm mẫu, có kiểm tra và có khích lệ, còn bỏ mặc là giao việc rồi mặc kệ con xoay xở một mình. Một đứa trẻ 6 tuổi vẫn cần cha mẹ đứng bên cạnh trong những lần đầu, chỉ cho con từng bước và kiên nhẫn chờ con làm chậm. Khi con đã làm quen, cha mẹ mới lùi dần ra sau, từ làm cùng con, sang đứng gần quan sát, rồi cuối cùng để con tự làm.
Nếu bạn muốn tìm thêm các bài viết về đời sống gia đình và nuôi dạy con, có thể tham khảo chuyên mục Đời Sống và Gia Đình và trang chủ Báo Doanh Thu.
Việc nhà theo độ tuổi: từ 6 tuổi đến lớn hơn
Việc nhà cho trẻ cần vừa sức, an toàn và có ý nghĩa rõ ràng. Bạn không nên giao cho con việc quá nặng, quá cao, quá sắc nhọn hay liên quan đến điện và lửa chỉ vì muốn con nhanh tự lập. Dưới đây là gợi ý theo từng giai đoạn, bạn có thể điều chỉnh theo sức khỏe và điều kiện nhà mình.
Trẻ 6 tuổi: việc của chính mình trước
- Tự mặc quần áo, mang giày dép, treo cặp sách đúng chỗ sau khi đi học về.
- Tự gấp chăn gối buổi sáng, dọn giường đơn giản, không cần phẳng như người lớn gấp.
- Tự dọn đồ chơi, sách vở sau khi chơi và học, cất đúng ngăn, đúng kệ đã quy định.
- Tự mang bát đũa của mình ra bồn rửa sau bữa ăn, lau bàn ăn của mình bằng khăn ẩm.
- Tưới cây nhỏ bằng bình tưới nhẹ, cho thú cưng ăn theo lượng cha mẹ đã đong sẵn.
Tiêu chuẩn hoàn thành ở tuổi này nên rất đơn giản: làm xong, cất đúng chỗ, không cần hoàn hảo. Ví dụ, chăn gấp chưa thẳng vẫn được khen, vì điều quan trọng là con đã tự gấp, chứ không phải chăn phải phẳng như khách sạn. Khi tiêu chuẩn vừa sức, con sẽ không sợ làm sai và dám làm tiếp lần sau.
Trẻ 7 đến 8 tuổi: góp phần vào việc chung của nhà
- Phụ dọn bàn ăn cho cả nhà, xếp bát đũa theo số người ăn, lau bàn bằng khăn ẩm.
- Phụ gấp quần áo đơn giản như khăn mặt, áo thun, tất, và cất vào ngăn của mình.
- Quét nhà ở khu vực nhỏ, lau bụi ở bàn thấp bằng khăn khô, đổ rác nhỏ trong phòng mình.
- Chuẩn bị cặp sách và đồ dùng học tập cho ngày hôm sau theo thời khóa biểu.
- Phụ nhặt rau đơn giản, rửa rau củ dưới vòi nước, xếp trái cây vào rổ khi có người lớn bên cạnh.
Trẻ 9 đến 10 tuổi: việc cần trách nhiệm và thời gian dài hơn
- Tự chuẩn bị bữa sáng đơn giản như pha sữa, lấy bánh mì, gọt trái cây mềm khi có người lớn giám sát.
- Tự giặt đồ nhỏ bằng tay hoặc cho đồ vào máy giặt theo hướng dẫn, phơi đồ nhẹ trên giá thấp.
- Dọn phòng của mình theo lịch tuần, bao gồm lau bàn học, sắp xếp sách vở và thay ga gối đơn giản.
- Giúp cha mẹ đi chợ gần nhà cùng người lớn, cầm danh sách mua đồ và kiểm tra số lượng.
- Chăm sóc cây cối và thú cưng theo lịch cố định, ghi chú lại khi cây cần nước hay thú cưng cần ăn.
Lộ trình 4 tuần để con bắt đầu tự lập mà không bị ngợp
Tuần 1: Chọn một việc và làm mẫu cho con
Bạn cùng con chọn một việc con thích nhất, ví dụ tự dọn bát của mình sau bữa ăn. Trong ba ngày đầu, bạn làm mẫu chậm rãi, vừa làm vừa nói từng bước cho con nghe. Ba ngày tiếp theo, bạn và con làm cùng nhau, bạn làm một nửa, con làm một nửa. Đến cuối tuần, bạn để con tự làm và chỉ đứng gần quan sát, sửa nhẹ nếu cần.
Tuần 2: Cố định giờ và duy trì đều đặn
Bạn gắn việc đó vào một thời điểm cố định trong ngày, ví dụ ngay sau bữa tối, trước khi xem phim hay chơi game. Giờ cố định giúp con không phải suy nghĩ hôm nay có làm hay không, mà chỉ cần làm theo thói quen. Bạn cũng nên chuẩn bị sẵn dụng cụ ở nơi con dễ lấy, ví dụ khăn lau để gần bàn ăn, để con không mất thời gian tìm đồ và nản lòng.
Tuần 3: Thêm việc thứ hai và khen đúng cách
Khi việc đầu tiên đã thành thói quen, bạn thêm một việc thứ hai, ví dụ tự gấp chăn buổi sáng. Bạn áp dụng lại cách làm mẫu, làm cùng và lùi dần như tuần đầu, nhưng lần này con đã có kinh nghiệm nên quá trình sẽ nhanh hơn. Đây cũng là thời điểm bạn bắt đầu dùng bảng khen thưởng đơn giản, ví dụ mỗi ngày con làm đủ hai việc thì được một ngôi sao.
Tuần 4: Để con tự kiểm tra và tự báo cáo
Bạn dạy con tự kiểm tra bằng ba câu hỏi đơn giản: con đã làm xong chưa, đồ đã về đúng chỗ chưa, chỗ làm có sạch gọn chưa. Sau khi con tự kiểm tra, con báo lại cho cha mẹ bằng một câu ngắn, ví dụ con đã dọn bàn ăn xong rồi. Nếu con quên một hôm, bạn nhắc nhẹ và cho con làm bù, thay vì la mắng hay trừ hết phần thưởng của cả tuần.
Khen thưởng sao cho con muốn làm tiếp
Khen thưởng có thể phản tác dụng nếu cha mẹ chỉ thưởng bằng tiền hoặc quà đắt tiền cho mọi việc nhỏ. Khi con chỉ làm vì tiền, con sẽ ngừng làm ngay khi không còn tiền thưởng, và coi việc nhà là việc phải trả công chứ không phải trách nhiệm chung của gia đình. Vì vậy, bạn nên kết hợp nhiều hình thức khen thưởng, trong đó lời khen cụ thể là quan trọng nhất.
Khen cụ thể nghĩa là nói rõ con đã làm gì tốt, thay vì chỉ nói chung chung là con giỏi quá. Ví dụ, thay vì nói con ngoan quá, bạn nói hôm nay con đã tự xếp bát ngay sau bữa ăn mà không cần mẹ nhắc, mẹ rất vui. Bạn nên khen ngay sau khi con làm xong, khi con còn nhớ rõ việc mình vừa làm, thay vì đợi đến cuối tuần mới khen chung một lần.
Giữ an toàn: những giới hạn không nên vượt qua ở tuổi 6
An toàn là giới hạn quan trọng nhất khi dạy con tự lập, và cha mẹ không nên đánh đổi an toàn để con làm nhanh hay làm nhiều. Ở tuổi 6, con chưa nên tự dùng dao sắc, tự bật bếp lửa, tự leo lên ghế cao để lấy đồ trên cao, tự xử lý đồ điện hay tự ra ngoài một mình. Những việc này cần đợi khi con lớn hơn và có sự giám sát, hướng dẫn kỹ lưỡng.
Bạn nên kiểm tra lại nhà mình theo góc nhìn của trẻ 6 tuổi. Dụng cụ sắc nhọn, thuốc men, hóa chất tẩy rửa và đồ dễ vỡ nên để ở nơi con không tự lấy được. Khi con phụ việc bếp, bạn chỉ giao những dụng cụ an toàn như thìa gỗ, khăn lau, rổ nhựa, và luôn có người lớn đứng cạnh. Bạn cũng cần dạy con quy tắc gọi người lớn khi gặp tình huống lạ: nếu con làm vỡ bát đĩa, con không tự nhặt mảnh vỡ bằng tay mà gọi cha mẹ và đứng tránh xa.
Khi con không hợp tác: cha mẹ nên làm gì
Hầu như đứa trẻ nào cũng có giai đoạn không muốn làm việc nhà, dù trước đó con từng rất hào hứng. Nguyên nhân có thể là con mệt sau một ngày học dài, con đang mải chơi, hoặc con thấy việc nhàm chán. Thay vì la mắng ngay, bạn nên tìm hiểu nguyên nhân bằng một câu hỏi đơn giản, ví dụ hôm nay con mệt ở chỗ nào, hay con muốn làm việc này trước hay việc kia trước.
Câu hỏi thường gặp
Con 6 tuổi làm chậm và làm chưa gọn, có nên làm hộ cho nhanh không?
Không nên làm hộ thường xuyên, vì làm hộ sẽ khiến con nghĩ rằng làm chậm là không được chấp nhận và lần sau con sẽ đợi người lớn làm thay. Bạn nên chấp nhận con làm chậm trong thời gian đầu, dành thêm vài phút cho việc đó và chỉ sửa phần quan trọng nhất. Ví dụ, chăn gấp chưa thẳng vẫn được, nhưng chăn phải được gấp và đặt lên giường, chứ không vứt dưới sàn.
Có nên trả tiền cho con khi con làm việc nhà không?
Việc nhà thuộc về trách nhiệm chung của gia đình nên không nhất thiết phải trả tiền cho từng việc nhỏ, vì điều đó dễ tạo thói quen làm việc chỉ vì tiền. Thay vào đó, bạn nên khen cụ thể, dùng bảng ngôi sao và thưởng bằng hoạt động chung của gia đình khi con duy trì thói quen tốt.
Nhà có ông bà hoặc người giúp việc thì con còn cần làm việc nhà không?
Vẫn cần, vì mục tiêu của việc nhà không phải là nhà sạch hơn, mà là con học được trách nhiệm và kỹ năng sống. Bạn chỉ cần dành cho con một vài việc cố định thuộc về con, và thống nhất với ông bà và người giúp việc rằng những việc đó để con tự làm, người lớn chỉ hướng dẫn chứ không làm hộ. Sự thống nhất này rất quan trọng, vì nếu người này giao việc mà người kia làm hộ ngay sau đó, con sẽ không hiểu vì sao mình phải làm và dễ bỏ cuộc.
Kết luận
Dạy con tự lập từ 6 tuổi là một thói quen nhỏ được duy trì đều đặn mỗi ngày. Bạn chỉ cần bắt đầu từ một việc của chính con, làm mẫu chậm rãi, khen cụ thể khi con làm tốt và giữ an toàn bằng những giới hạn rõ ràng. Bạn hãy chọn một việc trong tuần này, cùng con làm thử và ghi lại tiến bộ của con.
