Vòng vốn đầu tiên của nhiều startup Việt đến từ người thân, bạn bè: nhanh, linh hoạt, có sẵn niềm tin. Nhưng vì "tình thân", nhiều thương vụ thiếu hợp đồng và định giá rõ ràng, để rồi khi thua lỗ hoặc bất đồng, mất cả tiền lẫn tình. Bài viết hướng dẫn định giá cổ phần, soạn hợp đồng và 5 nguyên tắc giữ mối quan hệ.
- Điểm mấu chốt 1: Định giá công ty khi gọi vốn người thân nên dựa trên một trong ba cách đơn giản: vốn góp thực tế, doanh thu kỳ vọng, hoặc giá trị tài sản hiện có, kèm ví dụ tính cổ phần bằng số cụ thể.
- Điểm mấu chốt 2: Hợp đồng góp vốn với người thân cần ít nhất 7 điều khoản: số tiền, tỷ lệ sở hữu, quyền biểu quyết, chia lợi nhuận, xử lý thua lỗ, thời hạn rút vốn và chuyển nhượng cổ phần.
- Điểm mấu chốt 3: 5 nguyên tắc giữ mối quan hệ: minh bạch sổ sách, báo cáo định kỳ, tách bạch tiền công ty và tiền nhà, không hứa lãi suất cố định như đi vay, và thống nhất lộ trình thoát vốn từ đầu.
Vì sao vốn từ người thân là con dao hai lưỡi
Gọi vốn từ bạn bè, người thân (trong giới khởi nghiệp thường gọi là vòng vốn "gia đình và bạn bè") có sức hấp dẫn rất lớn: không cần hồ sơ tín dụng đẹp, không cần tài sản thế chấp, thời gian giải ngân có thể chỉ trong vài ngày. Với người mới khởi nghiệp chưa có lịch sử kinh doanh, đây đôi khi là nguồn vốn duy nhất khả thi.
Tuy nhiên, phân tích từ Báo Doanh Thu (baodoanhthu.com) cho thấy mặt trái ít được nói đến: khi không có hợp đồng và định giá rõ ràng, mọi mâu thuẫn kinh doanh đều biến thành mâu thuẫn gia đình. Người góp vốn thì nghĩ mình "cho vay" và đòi lãi đều đặn, người điều hành thì nghĩ đó là "vốn chịu rủi ro chung". Đến khi công ty thua lỗ, bên góp vốn đòi rút tiền, bên điều hành không có tiền trả, tình thân rạn nứt. Vấn đề không nằm ở việc gọi vốn từ người thân, mà nằm ở cách làm thiếu chuyên nghiệp ngay từ đầu. Xem thêm kinh nghiệm khởi nghiệp thực tế trong chuyên mục của Báo Doanh Thu.
Định giá cổ phần khi gọi vốn người thân: 3 cách đơn giản
Định giá là bước nhiều người bỏ qua nhất vì "ngại" mặc cả với người nhà. Nhưng không có con số định giá thì không thể xác định ai sở hữu bao nhiêu phần trăm công ty, và đó chính là mầm mống tranh chấp sau này.
Cách 1: Định giá theo vốn góp thực tế
Cách đơn giản nhất cho startup chưa có doanh thu: tổng giá trị công ty bằng tổng số vốn các bên góp vào, cộng thêm phần "vốn chất xám" của người sáng lập nếu có thỏa thuận. Ví dụ: bạn góp 300 triệu đồng tiền mặt và công sức điều hành được định giá 200 triệu, người thân góp 500 triệu tiền mặt. Tổng định giá là 1 tỷ đồng, bạn nắm 50%, người thân nắm 50%.
Cách 2: Định giá theo doanh thu kỳ vọng
Nếu đã có sản phẩm và doanh thu ban đầu, có thể định giá dựa trên doanh thu 12 tháng gần nhất nhân với một hệ số thỏa thuận (thường từ 1 đến 3 lần tùy ngành). Ví dụ: quán ăn của bạn đạt doanh thu 100 triệu đồng/tháng, tức 1,2 tỷ đồng/năm; hai bên thống nhất hệ số 1,5 thì công ty được định giá 1,8 tỷ đồng. Người thân góp 450 triệu sẽ nắm 25% cổ phần.
Cách 3: Định giá theo tài sản hiện có
Phù hợp với mô hình có nhiều tài sản hữu hình như xưởng sản xuất, cửa hàng: cộng giá trị máy móc, hàng tồn kho, tiền mặt hiện có rồi trừ đi các khoản nợ. Con số này làm "sàn" định giá để hai bên thương lượng. Dù chọn cách nào, điều quan trọng là con số phải được ghi vào hợp đồng và có chữ ký của tất cả các bên.
Hợp đồng góp vốn với người thân: 7 điều khoản bắt buộc
Hợp đồng không phải là biểu hiện của sự thiếu tin tưởng, mà là cách bảo vệ tình cảm lâu dài. Một hợp đồng góp vốn tối thiểu cần có:
- 1. Số tiền góp và hình thức góp: ghi rõ số tiền, góp một lần hay nhiều đợt, thời hạn góp đủ vốn.
- 2. Tỷ lệ sở hữu: phần trăm cổ phần tương ứng với số vốn góp trên tổng định giá đã thống nhất.
- 3. Quyền biểu quyết: ai là người quyết định các vấn đề quan trọng như vay ngân hàng, mở chi nhánh, thay đổi ngành nghề.
- 4. Chia lợi nhuận: lợi nhuận chia theo tỷ lệ sở hữu hay có thỏa thuận khác, chia theo quý hay theo năm.
- 5. Xử lý khi thua lỗ: lỗ được bù đắp thế nào, có phải góp thêm vốn không, góp theo tỷ lệ nào.
- 6. Thời hạn và điều kiện rút vốn: sau bao lâu được rút, rút theo giá trị nào, có cần sự đồng ý của các thành viên còn lại không.
- 7. Chuyển nhượng cổ phần: khi muốn bán phần vốn góp cho người ngoài, các thành viên hiện tại có quyền ưu tiên mua hay không.
5 nguyên tắc giữ mối quan hệ khi làm ăn với người thân
- Nguyên tắc 1: Minh bạch sổ sách tuyệt đối. Mọi khoản thu chi đều có hóa đơn, chứng từ và được ghi chép đầy đủ. Người góp vốn có quyền xem sổ sách bất cứ lúc nào. Sự mập mờ về tiền bạc là nguyên nhân số một gây mất lòng tin.
- Nguyên tắc 2: Báo cáo định kỳ như với nhà đầu tư chuyên nghiệp. Mỗi tháng hoặc mỗi quý, gửi cho người góp vốn một bản báo cáo ngắn gọn: doanh thu, chi phí, lợi nhuận và kế hoạch sắp tới. Thói quen này tạo sự yên tâm và chuyên nghiệp.
- Nguyên tắc 3: Tách bạch tiền công ty và tiền nhà. Không dùng tiền công ty chi tiêu cá nhân, không dùng tiền nhà bù lỗ công ty một cách tùy tiện. Mở tài khoản ngân hàng riêng cho hoạt động kinh doanh ngay từ ngày đầu.
- Nguyên tắc 4: Không hứa lãi suất cố định như đi vay ngân hàng. Góp vốn kinh doanh khác với cho vay: có lãi cùng hưởng, có lỗ cùng chịu. Hứa "chắc chắn lãi 2% mỗi tháng" là tự đặt mình vào thế khó khi kinh doanh gặp khó khăn.
- Nguyên tắc 5: Thống nhất lộ trình thoát vốn từ đầu. Thỏa thuận trước các tình huống: khi nào người góp vốn được rút vốn, công ty mua lại cổ phần với giá nào, hoặc cùng bán công ty khi có người mua giá tốt. Có lối ra rõ ràng thì ai cũng yên tâm ở lại.
Quy trình 5 bước gọi vốn người thân đúng cách
Bước 1: Chuẩn bị kế hoạch kinh doanh ngắn gọn 2-3 trang: bạn làm gì, cần bao nhiêu tiền, dùng vào việc gì, khi nào có lãi. Bước 2: Trình bày thẳng thắn cả cơ hội lẫn rủi ro, đừng chỉ nói về viễn cảnh màu hồng. Bước 3: Cùng thống nhất định giá và tỷ lệ sở hữu bằng một trong ba cách đã nêu. Bước 4: Soạn hợp đồng với 7 điều khoản bắt buộc, nếu giá trị lớn nên nhờ luật sư rà soát. Bước 5: Triển khai báo cáo định kỳ và giữ đúng mọi cam kết từ ngày đầu tiên. Tham khảo thêm kiến thức quản trị tài chính doanh nghiệp để điều hành nguồn vốn hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Người thân chỉ muốn "cho vay" chứ không muốn góp vốn thì xử lý thế nào?
Hãy tôn trọng mong muốn đó và làm hợp đồng vay rõ ràng: số tiền, lãi suất, thời hạn trả, tài sản đảm bảo nếu có. Đừng cố ép họ thành cổ đông khi họ chỉ muốn làm chủ nợ, vì kỳ vọng khác nhau sẽ gây mâu thuẫn.
Có nên để người thân tham gia điều hành không?
Chỉ nên khi họ thực sự có năng lực và thời gian phù hợp với vị trí. Góp vốn và điều hành là hai vai trò khác nhau. Nhiều gia đình giữ được hòa khí nhờ nguyên tắc: người góp vốn giám sát qua báo cáo, người điều hành chịu trách nhiệm vận hành.
Làm ăn thua lỗ, không có tiền trả cho người thân thì sao?
Đối mặt sớm và trung thực thay vì né tránh. Trình bày rõ tình hình tài chính, đề xuất phương án: giãn thời gian trả, chuyển nợ thành vốn góp, hoặc thanh lý tài sản theo thỏa thuận. Sự im lặng và hứa suông mới là thứ giết chết niềm tin.
Kết luận
Gọi vốn từ bạn bè và người thân không xấu, cách làm thiếu chuyên nghiệp mới là vấn đề. Một con số định giá rõ ràng, một hợp đồng đầy đủ 7 điều khoản và 5 nguyên tắc ứng xử minh bạch sẽ biến nguồn vốn tình thân thành bệ phóng vững chắc cho startup, thay vì biến thành "quả bom" cho mối quan hệ. Hãy đối xử với người thân như những nhà đầu tư đáng trân trọng nhất, vì niềm tin của họ là tài sản quý giá hơn cả số tiền họ bỏ ra. Đừng quên theo dõi chuyên mục khởi nghiệp trên Báo Doanh Thu để cập nhật thêm nhiều bài học thực chiến.
