Sáng 31/10, số liệu từ các trạm quan trắc chất lượng không khí quốc tế cho thấy Hà Nội và TP.HCM lọt top 10 thành phố ô nhiễm nhất thế giới, với bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội cao gấp gần 11 lần khuyến nghị của WHO. Bài viết phân tích nguyên nhân và hướng dẫn cách bảo vệ phổi cho cả gia đình trong những ngày không khí xấu.
3 điều cần nhớ
- Sáng 31/10, Hà Nội đứng thứ 8 thế giới về ô nhiễm không khí với AQI trung bình 140, TP.HCM xếp ngay sau với AQI 127; bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội khoảng 54,5 µg/m³ — cao gấp gần 11 lần mức hướng dẫn trung bình năm của WHO.
- Nguyên nhân là sự cộng hưởng của thời tiết và nguồn thải: hanh khô, ít mưa, gió yếu và hiện tượng nghịch nhiệt giữ chất ô nhiễm ở tầng không khí thấp, cộng với khí thải giao thông, bụi xây dựng, hoạt động sản xuất và đốt ngoài trời.
- Bảo vệ phổi bằng 5 bước: đeo khẩu trang đạt chuẩn ôm khít mặt, đóng cửa sổ và dùng máy lọc không khí, tránh vận động mạnh ngoài trời giờ cao điểm, vệ sinh mũi họng mỗi ngày, và đặc biệt cẩn trọng với trẻ nhỏ, người già, người mắc bệnh hô hấp.
Sáng 31/10: hai thành phố lớn cùng vào top 10 ô nhiễm
Số liệu quan trắc lúc 8 giờ sáng 31/10 từ các trạm quan trắc chất lượng không khí quốc tế cho thấy nhiều khu vực ở Hà Nội đang ở mức kém. Tại Tây Hồ, chỉ số AQI chạm mức 187 (màu đỏ); khu vực Hoàn Kiếm ghi nhận mức 170, cũng trong vùng cảnh báo đỏ. Trên bảng xếp hạng thời gian thực, Hà Nội đứng thứ 8 thế giới với AQI trung bình 140 (mức cam), nồng độ bụi mịn PM2.5 khoảng 54,5 µg/m³ — cao gấp gần 11 lần mức hướng dẫn trung bình năm của WHO.
Đáng chú ý, TP.HCM cũng góp mặt trong nhóm 10 thành phố ô nhiễm nhất thế giới ở cùng thời điểm, xếp ngay sau Hà Nội với AQI trung bình 127. Khi AQI nằm trong khoảng 151–200, không chỉ nhóm nhạy cảm mà người dân nói chung cũng đối mặt nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe nếu tiếp xúc lâu với không khí ô nhiễm.
Ghi nhận trong sáng cùng ngày cho thấy ô nhiễm xuất hiện tại nhiều khu vực như Nam Từ Liêm, Hà Đông, Thanh Xuân: lớp không khí mờ đục bao phủ các tuyến phố, nhiều tòa nhà cao tầng bị che khuất, tầm nhìn giảm rõ rệt so với những ngày không khí trong lành.
Vì sao ô nhiễm lại nặng đúng thời điểm này?
Sau giai đoạn mưa nhiều trong tháng 9 giúp chất lượng không khí có những thời điểm được cải thiện, bước sang cuối tháng 10, ô nhiễm có xu hướng gia tăng trở lại — diễn biến quen thuộc mỗi khi miền Bắc bước vào mùa hanh khô.
Các phân tích về môi trường chỉ ra bốn yếu tố thời tiết cùng lúc "khóa chặt" chất ô nhiễm ở tầng không khí gần mặt đất: trời hanh khô, ít mưa, gió yếu và hiện tượng nghịch nhiệt. Bình thường, không khí nóng bốc lên cao sẽ cuốn theo bụi và khí thải rồi phát tán; nhưng khi xuất hiện lớp nghịch nhiệt — lớp không khí lạnh nằm kẹt dưới lớp không khí ấm — dòng đối lưu bị chặn lại, các chất ô nhiễm tích tụ ngay phía trên đầu người dân, đặc biệt vào sáng sớm khi nghịch nhiệt mạnh nhất.
Bên cạnh yếu tố thời tiết, các nguồn phát thải vẫn hoạt động hết công suất mỗi ngày: khói xe từ hàng triệu phương tiện, bụi công trình xây dựng, khí thải sản xuất công nghiệp và thói quen đốt rơm rạ, đốt rác ngoài trời ở vùng ven đô. Khi mưa — "máy lọc không khí" tự nhiên của thành phố — vắng mặt nhiều ngày liên tiếp, tất cả các nguồn thải này cộng dồn từng giờ, đẩy AQI lên vùng đỏ vào buổi sáng. Đó cũng là lý do cùng một lượng xe cộ, cùng một lượng công trình, nhưng có ngày trời trong, có ngày cả thành phố chìm trong màn sương trắng đục.
Bụi mịn PM2.5 tàn phá lá phổi như thế nào?
Điểm đáng lo nhất không phải lớp sương mờ nhìn thấy được, mà là bụi mịn PM2.5 — những hạt bụi có đường kính nhỏ hơn 2,5 micromet, chỉ bằng khoảng 1/30 sợi tóc người. Vì quá nhỏ, PM2.5 vượt qua hàng rào bảo vệ tự nhiên của mũi họng, tiến sâu vào tận phế nang phổi và thậm chí lọt vào mạch máu.
Tiếp xúc ngắn hạn với nồng độ PM2.5 cao có thể gây cay mắt, ho khan, rát họng, tức ngực và khó thở. Với người có bệnh nền như hen suyễn, viêm phế quản mạn tính hay bệnh tim mạch, những ngày AQI vượt 150 có thể khiến bệnh bùng phát, thậm chí phải nhập viện. Về lâu dài, nhiều nghiên cứu y khoa đã liên hệ phơi nhiễm PM2.5 kéo dài với suy giảm chức năng phổi và tăng nguy cơ đột quỵ, bệnh tim mạch.
Trẻ nhỏ đặc biệt dễ tổn thương vì nhịp thở nhanh hơn người lớn, lá phổi đang trong giai đoạn phát triển và trẻ thường hít thở bằng miệng khi chạy nhảy, vui chơi. Người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người đang mắc bệnh đường hô hấp cũng thuộc nhóm cần được che chắn kỹ nhất trong những ngày không khí xấu.
Hướng dẫn từng bước bảo vệ phổi cho cả nhà
Bước 1 — Đeo khẩu trang đúng chuẩn mỗi khi ra đường. Khẩu trang vải thông thường gần như không chặn được bụi mịn PM2.5. Hãy chọn khẩu trang đạt chuẩn lọc như N95, KN95 hoặc KF94 và đeo cho khít: ép thanh kim loại sát sống mũi, kéo che kín cằm, không để hở hai bên má. Khẩu trang đạt chuẩn nhưng đeo hở thì hiệu quả bảo vệ cũng giảm một nửa. Thay mới sau mỗi ngày sử dụng hoặc khi thấy ẩm, bẩn; không dùng lại khẩu trang y tế dùng một lần quá nhiều ngày.
Ảnh minh họa: chọn khẩu trang đạt chuẩn lọc như KF94, N95 và đeo ôm khít mặt để chặn bụi mịn PM2.5.
Bước 2 — Biến ngôi nhà thành "vùng an toàn". Vào những ngày AQI vượt 150, hãy đóng kín cửa sổ, đặc biệt vào buổi sáng sớm và chiều tối — hai khung giờ ô nhiễm thường đậm đặc nhất. Nếu có máy lọc không khí, hãy cho máy chạy ở phòng ngủ và phòng sinh hoạt chung; nhớ thay màng lọc đúng hạn vì màng lọc bẩn khiến máy tốn điện mà hiệu quả lọc giảm rõ rệt. Chưa có máy lọc? Hãy lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét khô — quét khô chỉ làm bụi bay tung lên rồi lắng xuống trở lại.
Ảnh minh họa: đóng kín cửa sổ và dùng máy lọc không khí trong những ngày AQI ở mức xấu.
Bước 3 — Dời lịch vận động ra khỏi giờ ô nhiễm cao điểm. Chạy bộ, đạp xe hay đá bóng ngoài trời vào sáng sớm những ngày này đồng nghĩa với việc đưa một lượng lớn bụi mịn vào phổi, vì nhịp thở tăng mạnh khi vận động gắng sức. Hãy chuyển sang tập trong nhà: yoga, plank, nhảy dây tại chỗ hay các bài tập với tạ tay đều hiệu quả. Nếu nhất định phải ra ngoài, hãy chọn khung giờ buổi trưa khi nắng lên và lớp nghịch nhiệt đã tan bớt — nhưng vẫn nhớ đeo khẩu trang đạt chuẩn.
Bước 4 — Vệ sinh mũi họng và uống đủ nước mỗi ngày. Sau khi từ ngoài trời trở về, hãy rửa mặt, súc họng bằng nước muối sinh lý và xịt rửa mũi để loại bỏ lớp bụi bám trong đường thở. Uống đủ nước giúp niêm mạc đường hô hấp luôn ẩm, bảo vệ tốt hơn — tham khảo hướng dẫn uống nước đúng cách mỗi ngày để biết lượng nước phù hợp và tránh 5 sai lầm thường gặp. Tăng cường rau xanh, trái cây giàu vitamin C cũng giúp cơ thể chống đỡ tốt hơn trong mùa ô nhiễm; xem thêm cách tăng sức đề kháng cho cả nhà qua ăn uống, ngủ nghỉ và vitamin đúng cách.
Bước 5 — Chăm sóc kỹ nhóm dễ tổn thương. Hạn chế cho trẻ chơi ngoài trời khi AQI trên 150; nếu trẻ ho kéo dài, khò khè, hãy đưa đi khám thay vì tự mua thuốc. Người cao tuổi nên đo huyết áp và theo dõi nhịp thở thường xuyên hơn trong những ngày này. Người mắc hen suyễn cần luôn mang thuốc cắt cơn bên mình và tuân thủ đúng phác đồ của bác sĩ. Một giấc ngủ ngon cũng giúp hệ miễn dịch hồi phục — tham khảo 7 thói quen buổi tối giúp người hay mất ngủ dễ ngủ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số AQI ở mức bao nhiêu thì được coi là nguy hiểm?
Theo thang đánh giá phổ biến: 0–50 là tốt, 51–100 là chấp nhận được, 101–150 là không lành mạnh cho nhóm nhạy cảm, 151–200 là không lành mạnh cho tất cả mọi người, trên 200 là rất xấu. Khi AQI vượt 150, bạn nên hạn chế ra ngoài và luôn đeo khẩu trang đạt chuẩn khi buộc phải ra đường.
Khẩu trang vải thông thường có chống được bụi mịn PM2.5 không?
Gần như không, vì sợi vải dệt thưa không giữ được các hạt bụi chỉ 2,5 micromet. Trong ngày ô nhiễm, hãy dùng khẩu trang N95, KN95 hoặc KF94 và đeo ôm khít mặt, không để hở hai bên má và sống mũi.
Có nên cho trẻ ra ngoài chơi khi trời mù mịt, AQI trên 150?
Nên hạn chế tối đa. Nếu buộc phải ra ngoài, hãy cho trẻ đeo khẩu trang đúng cỡ, rút ngắn thời gian ở ngoài trời, tránh các trò vận động mạnh và về nhà vệ sinh mũi họng ngay. Nếu trẻ ho kéo dài hoặc khò khè sau những ngày ô nhiễm, hãy đưa trẻ đi khám bác sĩ.
Kết luận
Việc Hà Nội và TP.HCM cùng lọt top 10 thành phố ô nhiễm nhất thế giới sáng 31/10 là lời nhắc rằng ô nhiễm không khí đã trở thành "vị khách quen" mỗi mùa hanh khô. Chúng ta không thể một sớm một chiều thay đổi chất lượng không khí của cả thành phố, nhưng hoàn toàn có thể chủ động bảo vệ lá phổi của chính mình và người thân: một chiếc khẩu trang đạt chuẩn, một ngôi nhà đóng kín cửa với máy lọc không khí, một lịch tập luyện hợp lý và thói quen vệ sinh mũi họng mỗi ngày. Hãy kiểm tra chỉ số AQI mỗi sáng trước khi ra khỏi nhà — 30 giây nhìn vào điện thoại có thể giúp cả gia đình tránh một ngày hít thở trong bầu không khí độc hại.
