Buổi phỏng vấn gần kết thúc, nhà tuyển dụng hỏi mức lương mong muốn, và nhiều sinh viên mới ra trường bỗng lúng túng. Có người nói đại một con số, có người trả lời lương bao nhiêu cũng được, rồi tiếc vì mức khởi điểm thấp. Bài viết hướng dẫn chuẩn bị số liệu, kịch bản đàm phán lịch sự và sai lầm cần tránh.
- Đừng đàm phán bằng cảm tính: hãy mang theo số liệu về vị trí, ngành nghề và chi phí sống của bạn.
- Đàm phán là trao đổi hai chiều, không phải xin xỏ: bạn đưa ra lý do, nhà tuyển dụng đưa ra ngân sách, và hai bên tìm điểm chung.
- Luôn có kịch bản cho ba tình huống: mức lương đạt kỳ vọng, mức thấp hơn kỳ vọng, và nhà tuyển dụng chưa thể quyết định ngay.
Vì sao sinh viên mới ra trường thường ngại đàm phán lương
Có ba lý do khiến sinh viên mới ra trường ngại nói chuyện lương. Thứ nhất là tâm lý sợ mất cơ hội: bạn nghĩ rằng nếu đòi lương cao, nhà tuyển dụng sẽ chọn người khác, nên bạn chọn im lặng cho an toàn. Thứ hai là thiếu thông tin: bạn không biết vị trí mình ứng tuyển thường được trả bao nhiêu, nên không biết con số mình đưa ra là cao hay thấp. Thứ ba là chưa quen với việc nói về tiền bạc một cách thẳng thắn, vì ở trường học ít ai dạy kỹ năng này, và nhiều bạn coi việc nói về lương là thiếu khiêm tốn.
Thực tế, nhà tuyển dụng thường kỳ vọng ứng viên sẽ trao đổi về lương, và một ứng viên trình bày rõ ràng, lịch sự thường gây ấn tượng tốt hơn một ứng viên chỉ biết gật đầu. Đàm phán không có nghĩa là bạn tham lam hay khó tính, mà có nghĩa là bạn hiểu giá trị công việc của mình và tôn trọng thời gian của cả hai bên. Khi bạn chuẩn bị kỹ, bạn không cần nói to hay gây áp lực, bạn chỉ cần trình bày số liệu và lý do một cách bình tĩnh.
Chuẩn bị số liệu trước khi bước vào buổi đàm phán
Bước chuẩn bị đầu tiên là tìm hiểu mức lương phổ biến cho vị trí của bạn. Bạn có thể tham khảo các trang tuyển dụng lớn, hỏi anh chị khóa trên đang làm cùng ngành, hoặc hỏi thầy cô và người hướng dẫn thực tập. Khi tham khảo, hãy ghi chú rõ vị trí, ngành nghề, quy mô công ty và thành phố làm việc, vì cùng một vị trí nhưng ở thành phố lớn và công ty lớn thường có mức khác nhau. Đừng lấy một con số duy nhất trên mạng làm chuẩn tuyệt đối, mà hãy thu thập vài nguồn và xác định một khoảng lương hợp lý.
Bước thứ ba là liệt kê giá trị bạn mang lại, dù bạn chưa có nhiều kinh nghiệm làm việc chính thức. Kinh nghiệm thực tập, đồ án tốt nghiệp liên quan, kỹ năng ngoại ngữ, kỹ năng tin học, chứng chỉ chuyên môn và công việc làm thêm đều có thể là điểm cộng nếu bạn trình bày đúng cách. Ví dụ, thay vì nói chung chung rằng bạn chăm chỉ, hãy nói rằng trong kỳ thực tập bạn đã hỗ trợ xử lý một khối lượng công việc cụ thể, hoặc bạn đã tự học một công cụ mà vị trí này đang cần. Nhà tuyển dụng trả lương cho giá trị bạn tạo ra, nên bạn càng trình bày giá trị rõ ràng, lý do đàm phán của bạn càng thuyết phục. Bạn có thể tham khảo thêm kinh nghiệm nghề nghiệp tại chuyên mục Việc Làm Sự Nghiệp và chuyên mục Mẹo Vặt của Báo Doanh Thu.
Kịch bản đàm phán lương từng bước
Bước 1: Để nhà tuyển dụng đưa ra mức trước khi bạn chốt số
Nếu có thể, hãy để nhà tuyển dụng nói về khoảng lương của vị trí trước, rồi bạn mới phản hồi. Bạn có thể nói một cách lịch sự rằng bạn muốn hiểu rõ hơn về phạm vi công việc và chính sách của công ty trước khi đưa ra con số cụ thể, hoặc hỏi rằng vị trí này có khoảng lương dự kiến như thế nào. Cách này giúp bạn tránh đưa ra con số quá thấp so với ngân sách của công ty, và cũng tránh đưa ra con số quá cao khiến cuộc trao đổi khó tiếp tục. Nếu nhà tuyển dụng nhất quyết hỏi bạn trước, bạn hãy đưa ra một khoảng lương thay vì một con số duy nhất, và đặt mức thấp nhất của khoảng đó ở mức bạn vẫn chấp nhận được.
Bước 2: Đưa ra khoảng lương kèm lý do rõ ràng
Khi đến lượt bạn, hãy trình bày ngắn gọn và có cấu trúc: cảm ơn cơ hội, nêu khoảng lương mong muốn, rồi đưa ra lý do. Ví dụ, bạn có thể nói: "Em cảm ơn anh chị đã dành thời gian trao đổi. Với vị trí này, dựa trên yêu cầu công việc và kinh nghiệm thực tập liên quan của em, em mong muốn mức lương trong khoảng từ mức này đến mức kia. Em sẵn sàng học hỏi và đóng góp trong thời gian thử việc, và em tin rằng khoảng này phù hợp với giá trị em có thể mang lại." Cách nói này vừa thể hiện sự chuẩn bị, vừa thể hiện thái độ cầu thị, và không tạo cảm giác bạn đang ra điều kiện.
Bước 3: Lắng nghe và hỏi lại khi mức đưa ra thấp hơn kỳ vọng
Nếu mức nhà tuyển dụng đưa ra thấp hơn kỳ vọng của bạn, đừng vội từ chối ngay và cũng đừng vội chấp nhận trong lúng túng. Hãy cảm ơn, xin phép suy nghĩ, và hỏi thêm về các yếu tố khác như thời gian thử việc, thời điểm xét tăng lương, phụ cấp, bảo hiểm, đào tạo và cơ hội phát triển. Đôi khi một mức lương khởi điểm thấp hơn một chút vẫn chấp nhận được nếu công ty có lộ trình tăng lương rõ ràng và đào tạo tốt, nhưng bạn chỉ biết điều đó khi bạn hỏi.
Bước 4: Chốt lại bằng văn bản và giữ thái độ chuyên nghiệp
Khi hai bên đã thống nhất, hãy tóm tắt lại thỏa thuận bằng lời nói ngay tại buổi trao đổi, và sau đó xác nhận lại qua email khi nhận được thư mời làm việc. Bạn cần kiểm tra kỹ các điều khoản trong thư mời, như mức lương chính thức, thời gian thử việc, lương thử việc, phụ cấp và ngày bắt đầu, trước khi ký. Nếu có điểm nào khác với những gì đã trao đổi, hãy hỏi lại ngay một cách lịch sự, đừng ký vội rồi mới thắc mắc.
Sai lầm cần tránh khi đàm phán lương lần đầu
Sai lầm thứ nhất là nói rằng lương bao nhiêu cũng được, vì câu này khiến nhà tuyển dụng không biết bạn thực sự mong muốn gì và dễ đưa ra mức thấp nhất. Sai lầm thứ hai là đưa ra con số không có căn cứ, chỉ vì nghe bạn bè nói vậy, rồi không giải thích được khi nhà tuyển dụng hỏi vì sao bạn xứng đáng với mức đó. Sai lầm thứ ba là nói dối về mức lương ở công ty cũ hoặc về lời mời khác để gây áp lực, vì sự thật rất dễ bị phát hiện và làm hỏng uy tín của bạn ngay từ đầu.
Sai lầm thứ tư là đàm phán với thái độ cứng nhắc hoặc đe dọa nghỉ việc khi chưa có gì trong tay, trong khi bạn vẫn còn là sinh viên mới ra trường và chưa có nhiều lựa chọn thay thế. Sai lầm thứ năm là chỉ nhìn vào lương cứng mà bỏ qua các yếu tố khác như thời gian thử việc, phụ cấp, bảo hiểm, giờ làm việc, đào tạo và cơ hội thăng tiến. Sai lầm thứ sáu là chấp nhận ngay trong buổi phỏng vấn vì sợ mất cơ hội, mà không xin thời gian suy nghĩ để kiểm tra lại các điều khoản.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên mới ra trường có nên đàm phán lương không?
Có, bạn nên đàm phán một cách lịch sự và có chuẩn bị, vì đàm phán là một phần bình thường của quá trình tuyển dụng. Bạn không cần đàm phán gay gắt hay đòi hỏi quá cao, chỉ cần trình bày khoảng lương hợp lý kèm lý do rõ ràng. Nhà tuyển dụng thường đánh giá cao ứng viên hiểu giá trị của mình và giao tiếp chuyên nghiệp, hơn là ứng viên chấp nhận mọi điều kiện mà không suy nghĩ.
Nếu nhà tuyển dụng hỏi lương trước khi phỏng vấn chuyên môn thì trả lời thế nào?
Bạn có thể trả lời bằng một khoảng lương dựa trên tìm hiểu của mình, và nói rằng bạn sẵn sàng trao đổi cụ thể hơn sau khi hiểu rõ phạm vi công việc. Tránh nói một con số duy nhất quá sớm khi bạn chưa biết khối lượng công việc, giờ làm và yêu cầu thực tế của vị trí. Nếu bạn buộc phải điền một con số vào đơn ứng tuyển, hãy điền khoảng lương mà mức thấp nhất vẫn là mức bạn chấp nhận được, chứ không phải mức bạn chỉ mơ ước.
Khi nào nên chấp nhận mức lương thấp hơn kỳ vọng?
Bạn có thể cân nhắc chấp nhận khi công ty có lộ trình tăng lương rõ ràng, đào tạo tốt, môi trường học hỏi phù hợp với định hướng của bạn, và mức lương đó vẫn đủ để bạn sống ổn trong thời gian đầu. Ngược lại, bạn nên cân nhắc từ chối hoặc xin thêm thời gian suy nghĩ khi mức lương không đủ chi phí sống cơ bản, không có lộ trình rõ ràng, hoặc công việc yêu cầu quá nhiều so với mức trả. Quyết định cuối cùng nên dựa trên tổng thể thu nhập và cơ hội phát triển, chứ không chỉ một con số lương cứng.
Kết luận
Đàm phán lương lần đầu không khó như nhiều sinh viên tưởng, nếu bạn chuẩn bị trước ba thứ: số liệu về vị trí và chi phí sống, danh sách giá trị bạn mang lại, và kịch bản cho cả ba tình huống đạt kỳ vọng, thấp hơn kỳ vọng và cần thêm thời gian suy nghĩ. Hãy trình bày lịch sự, lắng nghe kỹ, hỏi thêm về lộ trình và các quyền lợi khác, và chốt thỏa thuận bằng văn bản rõ ràng. Bạn có thể đọc thêm các bài hướng dẫn nghề nghiệp tại chuyên mục Việc Làm Sự Nghiệp và trang chủ Báo Doanh Thu.
