Nhiều cha mẹ thương con nên làm thay con mọi việc, từ mặc quần áo đến dọn đồ chơi, mà không biết thói quen này khiến con ngày càng ỷ lại và thiếu tự tin. Bài viết hướng dẫn 6 việc cha mẹ nên giao cho con theo từng độ tuổi, cùng 5 lỗi thường gặp khiến con khó tự lập
3 điều cần nhớ
- Tự lập không phải là để con tự xoay xở một mình, mà là cho con cơ hội luyện tập những việc vừa sức trong sự hướng dẫn và động viên của cha mẹ, từ việc nhỏ nhất như tự mang giày.
- Con làm chậm, làm vụng hay làm sai là chuyện bình thường khi mới tập: cha mẹ càng kiên nhẫn chờ đợi và khen đúng lúc, con càng nhanh tiến bộ và càng muốn tự làm nhiều hơn.
- Tuổi nào việc nấy: giao việc quá khó so với độ tuổi khiến con nản chí, giao việc quá dễ so với khả năng khiến con chán, nên cha mẹ cần chọn việc vừa sức và tăng dần độ khó theo thời gian.
Vì sao dạy con tự lập từ nhỏ lại quan trọng
Tự lập là một trong những kỹ năng sống quan trọng nhất mà trẻ cần có trước khi bước vào đời, nhưng nhiều gia đình Việt Nam vẫn xem nhẹ vì nghĩ con còn nhỏ, cứ để lớn rồi tính. Thực tế, những việc nhỏ như tự mặc quần áo, tự xúc cơm hay tự dọn đồ chơi chính là nền tảng đầu tiên của tính tự lập. Theo phân tích của Báo Doanh Thu (baodoanhthu.com), trẻ được giao việc vừa sức từ sớm thường tự tin hơn khi đến trường, hòa nhập nhanh hơn với bạn bè và thầy cô, đồng thời cũng biết chịu trách nhiệm với đồ đạc và việc học của mình hơn. Xem thêm các bài viết về nuôi dạy con trong chuyên mục đời sống gia đình trên Báo Doanh Thu.
Nhiều cha mẹ ngần ngại giao việc cho con vì sợ con làm hỏng, làm bẩn nhà hay mất thời gian. Vì sợ con làm đổ nước, mặc quần áo trái hay dọn nhà xong còn bừa hơn, cha mẹ chọn cách làm thay cho nhanh và cho sạch. Nhưng cái giá của sự nhanh gọn đó là con mất đi cơ hội luyện tập, mà kỹ năng nào cũng cần luyện tập mới thành thạo. Một đứa trẻ 4 tuổi tự mặc áo có thể mất 10 phút và mặc trái, nhưng sau một tháng luyện tập, con chỉ cần 2 phút. Khi con làm được, hãy khen cụ thể vào nỗ lực của con, vì lời khen đúng lúc là động lực lớn nhất để con muốn tự làm tiếp.
6 việc cha mẹ nên giao cho con theo từng độ tuổi
Việc 1: Tự mặc quần áo và mang giày dép (từ 3 đến 4 tuổi). Đây là việc tự lập đầu tiên và dễ bắt đầu nhất. Hãy chọn cho con quần áo rộng rãi, dễ mặc và giày có quai dán, rồi hướng dẫn con từng bước một. Hãy chuẩn bị quần áo cho con từ tối hôm trước để con có thời gian tự mặc mà không bị giục. Khi con mặc trái hay mang ngược giày, đừng vội sửa ngay mà hãy hỏi con xem có thấy chỗ nào chưa ổn không, để con tự phát hiện và sửa lại.
Việc 2: Tự dọn đồ chơi và giữ gìn góc học tập (từ 3 đến 5 tuổi). Trẻ nhỏ rất thích bày đồ chơi ra khắp nhà nhưng lại ít khi tự dọn. Hãy biến việc dọn dẹp thành một trò chơi có luật rõ ràng: chơi xong món nào cất món đó, đồ chơi có nhà riêng là chiếc hộp hay chiếc kệ của nó, và cả nhà cùng dọn trong 5 phút trước giờ ăn tối. Cha mẹ nên dọn cùng con trong những tuần đầu, để con thấy dọn dẹp là việc vui chứ không phải hình phạt. Khi con đã quen, hãy giao hẳn cho con một khu vực nhỏ như kệ sách hay hộp đồ chơi của con.
(Ảnh minh họa). Khi con được giao việc dọn bàn ăn, con vừa học được trách nhiệm vừa thấy mình có ích trong gia đình.
Việc 3: Tự chuẩn bị đồ dùng học tập và cặp sách (từ 5 đến 6 tuổi). Trước khi vào lớp 1, con cần học cách tự chuẩn bị đồ dùng cho ngày hôm sau thay vì để cha mẹ soạn hộ. Hãy dán một danh sách hình ảnh các món đồ cần mang lên tường gần bàn học, tối nào con cũng tự kiểm tra và xếp vào cặp theo danh sách đó, rồi dần dần con sẽ nhớ mà không cần nhìn danh sách nữa. Những ngày đầu con có thể quên bút hay quên vở, cha mẹ đừng vội chạy theo đưa đến trường ngay, mà hãy để con tự chịu hậu quả nhỏ và tự rút kinh nghiệm, vì đó là cách con học được trách nhiệm nhanh nhất. Cha mẹ chỉ nên nhắc nhẹ vào buổi tối, còn việc kiểm tra và xếp đồ là của con.
Việc 4: Giúp việc nhà đơn giản như dọn bàn ăn và gấp quần áo (từ 6 đến 8 tuổi). Trẻ ở độ tuổi tiểu học đã đủ khéo léo để phụ giúp những việc nhà vừa sức. Hãy giao cho con một việc cố định mỗi ngày, ví dụ dọn bàn ăn sau bữa tối hoặc gấp quần áo của mình. Cha mẹ cần chấp nhận tiêu chuẩn vừa phải: bát xếp chưa ngay ngắn hay quần áo gấp chưa phẳng cũng không sao, quan trọng là con đã làm và đã cố gắng. Khi con làm tốt liên tục một tuần, hãy khen con trước mặt cả nhà.
Việc 5: Tự quản lý thời gian và bài tập về nhà (từ 8 đến 10 tuổi). Ở độ tuổi này, con cần học cách tự sắp xếp việc học thay vì chờ cha mẹ nhắc từng việc. Hãy cùng con lập một thời gian biểu đơn giản cho buổi chiều: ăn nhẹ, làm bài tập, chơi tự do, rồi chuẩn bị đồ cho ngày mai. Cha mẹ chỉ nên kiểm tra kết quả vào cuối buổi, hỏi con hôm nay đã làm xong những gì và có chỗ nào cần giúp không, thay vì ngồi kè kè bên cạnh suốt giờ con học. Nếu con chưa làm xong vì mải chơi, hãy để con tự chịu trách nhiệm hoàn thành trước giờ ngủ.
Việc 6: Tự lo một số việc cá nhân như vệ sinh và tiền tiêu vặt (từ 9 đến 12 tuổi). Trẻ lớn hơn cần được giao những việc đòi hỏi trách nhiệm cao hơn, ví dụ tự vệ sinh cá nhân buổi sáng mà không cần nhắc, tự giặt đồ lót và tất của mình, hoặc tự quản lý một khoản tiền tiêu vặt nhỏ mỗi tuần. Hãy cho con một khoản tiền cố định mỗi tuần và để con tự quyết định mua gì trong giới hạn đó. Khi con tiêu hết tiền sớm vì mua đồ không cần thiết, cha mẹ đừng vội cho thêm mà hãy cùng con xem lại kế hoạch và rút kinh nghiệm cho tuần sau. Xem thêm gợi ý dạy con quản lý tiền bạc trong chuyên mục mẹo vặt thủ thuật và chuyên mục thị trường tiêu dùng trên Báo Doanh Thu.
5 lỗi khiến con ỷ lại mà cha mẹ hay mắc phải
Lỗi 1: Làm thay con vì sợ con làm chậm hay làm sai. Buổi sáng vội đi làm, nhiều cha mẹ mặc quần áo hộ con, đút cơm hộ con và soạn cặp hộ con cho nhanh, mà không nhận ra mình đang tước đi cơ hội luyện tập hằng ngày của con. Muốn con tự lập, cha mẹ cần chấp nhận con làm chậm hơn và cho con thêm thời gian. Hãy dậy sớm hơn 10 đến 15 phút và chuẩn bị từ tối hôm trước, vì vài phút tiết kiệm được mỗi sáng không đáng gì so với tính tự lập con có được sau nhiều năm.
Lỗi 2: Chê bai khi con làm chưa tốt. Con hì hục dọn bàn ăn nhưng làm đổ nước, con gấp quần áo nhưng gấp chưa phẳng, cha mẹ buột miệng chê con vụng về hay làm ẩu, con sẽ nghĩ mình không có năng khiếu làm việc đó và không muốn thử nữa. Thay vì chê, hãy ghi nhận nỗ lực của con trước, rồi hướng dẫn cụ thể cách làm tốt hơn lần sau. Một câu khen cụ thể có tác dụng hơn nhiều so với việc chê con làm bẩn hết cả bàn.
Lỗi 3: Giao việc không phù hợp với độ tuổi của con. Có cha mẹ giao cho con 4 tuổi việc dọn cả phòng khách, hoặc bắt con 6 tuổi tự nấu cơm, con làm không nổi nên nản và sợ việc nhà. Ngược lại, có cha mẹ vẫn đút cơm cho con 8 tuổi hay mặc quần áo hộ con 10 tuổi, con thấy mình không cần cố gắng vì đã có người làm thay. Cha mẹ nên chọn việc vừa sức với độ tuổi và khả năng của con, rồi tăng dần độ khó khi con đã làm tốt việc cũ.
Lỗi 4: Thiếu kiên nhẫn và làm hộ giữa chừng. Con đang tự buộc dây giày thì cha mẹ sốt ruột buộc hộ cho nhanh, con đang tự xúc cơm thì cha mẹ đút hộ vì sợ con ăn lâu, con đang dọn đồ chơi thì cha mẹ dọn hộ vì thấy con làm chậm. Khi đã giao việc cho con, hãy đứng ngoài quan sát và chỉ giúp khi con thực sự bí và chủ động nhờ giúp.
Lỗi 5: Cha mẹ không thống nhất với nhau và với ông bà. Cha mẹ giao cho con tự dọn đồ chơi, nhưng ông bà thương cháu lại dọn hộ, hoặc cha mẹ quy định con tự làm bài tập, nhưng người giúp việc lại làm hộ cho nhanh. Cả gia đình cần ngồi lại thống nhất với nhau về những việc con phải tự làm và cùng kiên trì thực hiện trong vài tuần để con hình thành thói quen.
Câu hỏi thường gặp
Con 3 tuổi có thể tự làm được những việc gì? Trẻ 3 tuổi có thể tự xúc cơm, tự uống nước bằng cốc, tự cởi quần áo đơn giản, cất đồ chơi vào hộp với sự hướng dẫn của cha mẹ, và tự chọn quần áo trong hai bộ cha mẹ đã chuẩn bị sẵn. Cha mẹ nên bắt đầu từ những việc này, làm cùng con vài lần đầu rồi để con tự thử.
Con làm sai hoặc làm hỏng đồ thì cha mẹ nên xử lý thế nào? Trước hết hãy bình tĩnh và kiểm tra xem con có bị thương hay không, rồi cùng con dọn dẹp hậu quả thay vì la mắng. Hãy hỏi con xem lần sau con sẽ làm khác đi như thế nào, và hướng dẫn lại cách làm đúng một cách ngắn gọn. Cha mẹ đừng vì một lần con làm đổ mà cấm con tự làm nữa.
Khi nào cha mẹ nên tăng độ khó của việc giao cho con? Khi con đã làm tốt một việc liên tục trong 2 đến 3 tuần mà không cần nhắc nhở, đó là lúc cha mẹ có thể giao thêm một việc mới hoặc tăng độ khó của việc cũ. Ví dụ con đã tự dọn đồ chơi tốt thì giao thêm việc gấp quần áo. Tăng độ khó từ từ giúp con luôn có thử thách vừa sức và không bị nhàm chán.
Kết luận
Dạy con tự lập không phải là việc của một ngày mà là hành trình dài của cả gia đình, bắt đầu từ những việc nhỏ nhất và kiên trì mỗi ngày. Hãy giao cho con việc vừa sức, chấp nhận con làm chậm và làm sai, khen đúng lúc và thống nhất với nhau trong gia đình. Khi cha mẹ kiên nhẫn lùi lại một bước, con sẽ tiến lên một bước.
