Khi lãi suất tiết kiệm xuống thấp, nhiều người để mắt đến trái phiếu doanh nghiệp với mức lãi suất cao hơn hẳn. Hấp dẫn là vậy, nhưng trái phiếu không phải gửi tiết kiệm và cũng không được bảo hiểm như tiền gửi ngân hàng. Bài viết hướng dẫn cách đọc lãi suất, kỳ hạn, xếp hạng tín nhiệm và 5 rủi ro lớn nhất trước khi xuống tiền.
3 điều cần nhớ:
- Lãi suất cao luôn đi kèm rủi ro cao: trái phiếu trả lãi 10 đến 12% một năm thường đến từ doanh nghiệp có sức khỏe tài chính yếu hơn hẳn so với trái phiếu lãi suất 6 đến 8%.
- Đọc kỹ 3 yếu tố trước khi mua: lãi suất thực nhận sau thuế và phí, kỳ hạn cùng lịch trả lãi và gốc, xếp hạng tín nhiệm của tổ chức phát hành do đơn vị được cấp phép đánh giá.
- Trái phiếu không có bảo hiểm tiền gửi: nếu doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, nhà đầu tư có thể mất một phần hoặc toàn bộ vốn, khác hoàn toàn với gửi tiết kiệm ngân hàng.
Trái phiếu doanh nghiệp là gì, khác gì gửi tiết kiệm
Trái phiếu doanh nghiệp là giấy tờ chứng nhận việc bạn cho một công ty vay tiền trong một thời gian nhất định, đổi lại công ty cam kết trả lãi định kỳ và hoàn trả gốc khi đáo hạn. Về bản chất, bạn đóng vai trò chủ nợ của doanh nghiệp, chứ không phải người gửi tiền vào ngân hàng. Theo phân tích của Báo Doanh Thu (baodoanhthu.com), điểm khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ tiền gửi tiết kiệm được bảo hiểm tiền gửi theo quy định của pháp luật trong hạn mức nhất định, còn trái phiếu doanh nghiệp thì không có cơ chế bảo vệ nào tương tự.
Một khác biệt quan trọng nữa là tính thanh khoản. Sổ tiết kiệm có thể tất toán trước hạn dù bị mất một phần lãi, nhưng trái phiếu thì không phải lúc nào cũng bán lại được dễ dàng. Người mới cần hiểu rõ: mua trái phiếu là cam kết gắn vốn với doanh nghiệp trong suốt kỳ hạn, không phải khoản tiền có thể rút ra bất cứ lúc nào như tiết kiệm.
Cách đọc lãi suất trái phiếu đúng, tránh bị con số đánh lừa
Lãi suất danh nghĩa ghi trên giấy tờ chào bán chưa phải là số tiền bạn thực nhận. Người mới cần bóc tách ba lớp chi phí. Thứ nhất là thuế thu nhập cá nhân đối với lãi trái phiếu, hiện áp dụng theo quy định của cơ quan thuế. Thứ hai là các loại phí: phí mua qua trung gian phân phối, phí lưu ký, phí chuyển nhượng nếu bạn bán trước hạn. Thứ ba là lạm phát, vì lãi suất 9% một năm sẽ kém hấp dẫn hơn nhiều nếu lạm phát ở mức 4 đến 5%.
Cũng cần phân biệt lãi suất cố định và lãi suất thả nổi. Trái phiếu lãi suất cố định trả cùng một mức trong suốt kỳ hạn, giúp bạn tính toán chính xác dòng tiền. Trái phiếu lãi suất thả nổi thường bằng lãi suất tham chiếu cộng một biên độ và được điều chỉnh định kỳ, có thể có lợi khi mặt bằng lãi suất tăng nhưng khiến thu nhập bấp bênh hơn. Trước khi mua, hãy yêu cầu bên phân phối cung cấp bảng tính dòng tiền chi tiết theo từng kỳ trả lãi.
Kỳ hạn, lịch trả lãi và cách doanh nghiệp hoàn gốc
Kỳ hạn trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam phổ biến từ 1 đến 5 năm. Lịch trả lãi thường là 3 tháng, 6 tháng hoặc 12 tháng một lần, và gốc được trả một lần vào ngày đáo hạn. Đừng chỉ nhìn lãi suất mà bỏ qua lịch trả lãi: tiền lãi nhận sớm có thể tái đầu tư nên giá trị thực tế cao hơn so với trả lãi cuối kỳ.
Điều khoản mua lại trước hạn cũng rất đáng đọc kỹ. Một số trái phiếu cho phép doanh nghiệp mua lại trước hạn sau một thời gian nhất định, điều này có lợi cho doanh nghiệp khi lãi suất thị trường giảm nhưng lại khiến nhà đầu tư mất đi dòng lãi suất cao đang hưởng. Ngược lại, quyền bán lại trước hạn của nhà đầu tư nếu có sẽ là tấm đệm an toàn khi bạn cần tiền gấp. Nếu bản công bố thông tin không ghi rõ các điều khoản này, hãy coi đó là một dấu hiệu cần thận trọng. Bạn có thể tham khảo thêm cách chia tiền gửi tiết kiệm thành nhiều kỳ hạn để thấy nguyên tắc không dồn toàn bộ vốn vào một kỳ hạn duy nhất cũng áp dụng được với trái phiếu.
Xếp hạng tín nhiệm: đọc ở đâu và hiểu thế nào
Xếp hạng tín nhiệm là đánh giá độc lập về khả năng trả nợ của tổ chức phát hành, do các công ty xếp hạng được cơ quan quản lý cấp phép thực hiện. Tại Việt Nam, một số đơn vị đã được cấp phép hoạt động xếp hạng tín nhiệm và công bố kết quả đánh giá nhiều doanh nghiệp phát hành trái phiếu. Thang điểm thường đi từ mức cao nhất thể hiện năng lực trả nợ rất tốt xuống các mức thấp hơn thể hiện rủi ro vỡ nợ tăng dần.
Người mới nên hiểu ba điều về xếp hạng này. Thứ nhất, hãy ưu tiên trái phiếu của doanh nghiệp có xếp hạng từ mức khá trở lên do đơn vị uy tín đánh giá, thay vì chỉ nghe lời giới thiệu của nhân viên phân phối. Thứ hai, xếp hạng chỉ phản ánh đánh giá tại thời điểm công bố và có thể bị hạ bậc khi tình hình doanh nghiệp xấu đi. Thứ ba, nếu một đợt phát hành không có xếp hạng tín nhiệm độc lập nào, bạn phải tự đánh giá rủi ro kỹ hơn gấp nhiều lần, hoặc cân nhắc bỏ qua.
5 rủi ro phải biết trước khi mua trái phiếu doanh nghiệp
Rủi ro 1: Rủi ro tín dụng, doanh nghiệp mất khả năng trả nợ. Đây là rủi ro lớn nhất. Nếu doanh nghiệp kinh doanh thua lỗ, dòng tiền cạn kiệt, họ có thể chậm trả lãi, giãn nợ hoặc mất khả năng thanh toán hoàn toàn. Khi đó nhà đầu tư phải tham gia quá trình xử lý tài sản bảo đảm nếu có, và thường chỉ thu hồi được một phần vốn sau thời gian dài.
Rủi ro 2: Rủi ro thanh khoản, cần tiền mà không bán được. Không phải lúc nào cũng có người mua lại trái phiếu của bạn với giá hợp lý, nhất là với trái phiếu của doanh nghiệp nhỏ hoặc đang gặp tin đồn xấu. Người mua với tiền nhàn rỗi thực sự và xác định giữ đến đáo hạn sẽ ít chịu ảnh hưởng của rủi ro này.
Rủi ro 3: Rủi ro lãi suất thị trường. Nếu bạn mua trái phiếu lãi suất cố định 8% rồi mặt bằng lãi suất thị trường tăng lên 11%, trái phiếu của bạn trở nên kém hấp dẫn và giá trị chuyển nhượng sẽ giảm. Rủi ro này ảnh hưởng mạnh nhất đến người có ý định bán trước hạn.
Rủi ro 4: Rủi ro từ tài sản bảo đảm không đủ giá trị. Nhiều trái phiếu được quảng cáo là có tài sản bảo đảm, nhưng giá trị thực của tài sản đó khi phải xử lý có thể thấp hơn nhiều so với định giá ban đầu, nhất là với bất động sản dự án hoặc cổ phiếu của chính doanh nghiệp phát hành. Hãy tìm hiểu tài sản bảo đảm là gì, ai định giá và định giá khi nào.
Rủi ro 5: Rủi ro pháp lý và minh bạch thông tin. Một số đợt phát hành riêng lẻ có hồ sơ pháp lý chưa đầy đủ, thông tin về mục đích sử dụng vốn mập mờ. Theo quy định hiện hành của Bộ Tài chính, doanh nghiệp phát hành riêng lẻ phải công bố thông tin đầy đủ và chỉ được bán cho nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp. Nếu bạn được chào mời mua trái phiếu riêng lẻ mà không đáp ứng điều kiện này, đó là dấu hiệu cần tránh xa.
6 bước mua trái phiếu an toàn cho người mới bắt đầu
Bước 1: Xác định số tiền nhàn rỗi thực sự. Chỉ dùng tiền không cần đến trong suốt kỳ hạn trái phiếu, tối đa 20 đến 30% tổng tài sản đầu tư cho lần đầu tiên. Tuyệt đối không vay nợ để mua trái phiếu.
Bước 2: Chọn kênh phân phối uy tín. Mua qua công ty chứng khoán hoặc ngân hàng có giấy phép, có hợp đồng rõ ràng. Tránh mua qua cá nhân môi giới không rõ tư cách pháp nhân hoặc qua các nhóm chat chào mời lãi suất cao bất thường.
Bước 3: Đọc bản công bố thông tin. Kiểm tra mục đích sử dụng vốn, tình hình tài chính 2 đến 3 năm gần nhất, tài sản bảo đảm và các điều khoản mua lại trước hạn. Nếu không hiểu, hãy nhờ người có chuyên môn giải thích thay vì ký bừa.
Bước 4: Kiểm tra xếp hạng tín nhiệm. Tìm xem doanh nghiệp có được đơn vị xếp hạng độc lập đánh giá không và ở mức nào. Không có xếp hạng thì phải cân nhắc kỹ hơn hoặc bỏ qua.
Bước 5: Tính lãi suất thực nhận. Trừ đi thuế, phí mua, phí lưu ký để ra con số thực nhận mỗi năm, rồi so sánh với gửi tiết kiệm và các kênh khác như quỹ mở và quỹ ETF cho người mới trước khi quyết định.
Bước 6: Theo dõi sau khi mua. Đọc báo cáo tài chính định kỳ của doanh nghiệp, theo dõi tin tức về ngành và cập nhật xếp hạng tín nhiệm. Nếu có dấu hiệu xấu như chậm trả lãi, hãy chủ động liên hệ bên phân phối để tìm phương án xử lý sớm thay vì chờ đến khi vỡ nợ.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có nên mua trái phiếu lãi suất trên 12% một năm không?
Nên hết sức thận trọng. Lãi suất càng cao thì rủi ro tín dụng càng lớn, vì doanh nghiệp khỏe mạnh thường vay được vốn rẻ từ ngân hàng thay vì phải trả lãi cao cho nhà đầu tư cá nhân. Nếu vẫn muốn tham gia, chỉ dùng số tiền nhỏ có thể chấp nhận mất và đọc kỹ toàn bộ hồ sơ phát hành.
Trái phiếu có tài sản bảo đảm thì có an toàn tuyệt đối không?
Không. Tài sản bảo đảm chỉ giảm bớt thiệt hại khi xảy ra vỡ nợ chứ không loại trừ rủi ro. Giá trị xử lý thực tế của tài sản có thể thấp hơn định giá ban đầu, và quá trình xử lý thường kéo dài nhiều năm. Vì vậy tài sản bảo đảm là điểm cộng chứ không phải lý do để bỏ qua việc đánh giá sức khỏe doanh nghiệp.
Nên phân bổ bao nhiêu tiền vào trái phiếu doanh nghiệp?
Nguyên tắc chung cho người mới là không quá 20 đến 30% tổng danh mục đầu tư, phần còn lại nên ở các kênh an toàn và thanh khoản cao hơn như tiết kiệm hoặc quỹ mở. Việc đọc hiểu các chỉ số tài chính cơ bản như chỉ số P/E và P/B cũng giúp bạn đánh giá tổ chức phát hành tốt hơn.
Kết luận
Trái phiếu doanh nghiệp là kênh đầu tư hợp pháp và có thể mang lại lợi nhuận tốt hơn gửi tiết kiệm, nhưng chỉ dành cho người hiểu rõ mình đang mua gì. Hãy luôn đọc kỹ lãi suất thực nhận, kỳ hạn, xếp hạng tín nhiệm và ghi nhớ 5 rủi ro trong bài viết trước khi ký bất kỳ giấy tờ nào. Đầu tư an toàn bắt đầu từ việc không bao giờ xuống tiền vào thứ mình chưa hiểu rõ.
Thông tin trên Báo Doanh Thu (baodoanhthu.com) mang tính chất tham khảo chuyên sâu và phân tích dữ liệu thị trường, không phải là lời khuyên ủy thác đầu tư tài chính.
