Ngày 23 tháng Chạp, bếp nhà nào cũng thơm mùi nhang trầm khi mâm cỗ được bày biện để tiễn ông Công ông Táo về trời. Nhiều gia đình trẻ lần đầu tự chuẩn bị nên lúng túng: cần những món gì, bày mâm ra sao, cúng vào giờ nào. Bài viết hướng dẫn thực đơn, cách bày mâm từng bước và 5 lưu ý quan trọng nhất.
3 điều cần nhớ:
- Mâm cúng gồm mâm cỗ mặn hoặc chay, lễ vật hương, hoa, quả, vàng mã và cá chép sống để phóng sinh.
- Cúng vào buổi sáng hoặc trưa ngày 23 tháng Chạp, chậm nhất trước 12 giờ trưa.
- Chuẩn bị vừa đủ theo số người trong nhà, ưu tiên món gia đình hay ăn.
Vì sao ngày 23 tháng Chạp lại cúng ông Công ông Táo
Theo quan niệm dân gian, ông Công là vị thần cai quản đất đai trong nhà, còn ông Táo là ba vị thần bếp trông coi việc bếp núc của gia đình suốt một năm. Vào ngày 23 tháng Chạp, các vị thần này cưỡi cá chép về trời bẩm báo với Ngọc Hoàng về mọi việc của gia chủ trong năm qua. Lễ cúng vì vậy mang ý nghĩa tiễn đưa trang trọng và gửi gắm mong ước một năm mới bình an.
Nghi lễ này gắn với đời sống người Việt từ lâu. Lễ cúng không đòi hỏi mâm cao cỗ đầy, mà coi trọng nhất là sự thành tâm và không khí sum họp của cả nhà. Theo phân tích của Báo Doanh Thu (baodoanhthu.com), nhiều gia đình trẻ đang quay lại với các nghi lễ truyền thống theo hướng gọn nhẹ: mâm cúng vừa đủ ăn, ít vàng mã, hạn chế lãng phí. Một mâm cúng tốt là mâm gia đình chuẩn bị được trong khả năng của mình, các món sau lễ vẫn được cả nhà cùng thụ lộc vui vẻ.
Thời gian cúng và nơi đặt mâm cúng
Thời gian cúng chuẩn là ngày 23 tháng Chạp, tốt nhất vào buổi sáng, sau khi gia đình đã dọn dẹp bàn thờ và chuẩn bị xong mâm cỗ. Nếu buổi sáng bận việc, bạn có thể cúng vào buổi trưa nhưng nên hoàn thành trước 12 giờ, vì quan niệm dân gian cho rằng Táo quân lên trời vào giờ Ngọ, tức khoảng 11 giờ đến 13 giờ. Một số gia đình bận việc có thể cúng sớm hơn một ngày, vào chiều tối ngày 22 tháng Chạp.
Mâm cúng thường đặt ở bàn thờ gia tiên hoặc bàn thờ ông Táo trong bếp, tùy phong tục từng nhà. Trước khi cúng, bạn nên lau dọn bàn thờ sạch sẽ và thay nước mới trong lọ hoa, chén nước, cũng là dịp để cả nhà cùng dọn dẹp bếp núc như kế hoạch dọn nhà đón Tết theo từng khu vực mà Báo Doanh Thu đã hướng dẫn.
Thực đơn mâm cúng ông Công ông Táo: mâm mặn truyền thống
Mâm mặn truyền thống gồm món mặn, món canh, món xào và món tráng miệng quen thuộc. Dưới đây là thực đơn gợi ý cho gia đình 4 đến 6 người.
- Gà luộc nguyên con: món chính không thể thiếu, gà ta luộc chín tới, da vàng óng, bày trên đĩa với lá chanh thái chỉ.
- Xôi gấc hoặc xôi đỗ xanh: xôi dẻo thơm, màu đỏ tượng trưng cho may mắn; nếu không có gấc, xôi đỗ xanh cũng phù hợp.
- Nem rán hoặc chả giò: nem vàng giòn, nhân thịt, mộc nhĩ, miến và rau củ.
- Canh măng hoặc canh bóng: canh măng khô hầm xương hoặc canh bóng thập cẩm.
- Rau xào thập cẩm: rau củ xào như su hào, cà rốt, súp lơ, nấm hương.
- Giò lụa và thịt đông: vài khoanh giò lụa và một đĩa thịt đông, món đặc trưng của mâm cỗ miền Bắc ngày Tết.
- Tráng miệng: hoa quả tươi theo mùa như chuối, quýt, thanh long, cùng chè trôi nước hoặc chè đậu xanh.
Ngoài các món trên, trên mâm cần có một chén gạo, một chén muối, ba chén nước và ba chén rượu nhỏ, có thể thêm một đĩa bánh chưng nhỏ. Nếu nhà ít người, chỉ cần chọn 5 đến 6 món gia đình thích ăn nhất là đủ trang trọng.
Bàn tay người phụ nữ đặt đĩa nem rán lên mâm cúng, cần làm nhẹ nhàng để mâm cỗ ngay ngắn (Ảnh minh họa).
Thực đơn mâm chay cho gia đình ăn chay hoặc muốn gọn nhẹ
Nhiều nhà ăn chay trường hoặc muốn mâm gọn nhẹ vẫn có thể chuẩn bị mâm chay đầy đủ và trang nghiêm, nấu khéo thì ngon miệng và đẹp mắt không kém mâm mặn.
- Xôi gấc hoặc xôi lá cẩm: dẻo thơm, màu sắc đẹp, bày trong khuôn rồi úp ra đĩa.
- Nem chay: nem cuốn từ đậu phụ, nấm, mộc nhĩ, cà rốt và miến, chiên vàng giòn.
- Canh nấm hạt sen: nấm hương, hạt sen, cà rốt và đậu phụ non, vị ngọt thanh.
- Đậu phụ sốt cà chua và rau củ xào: dễ nấu, hợp khẩu vị cả nhà.
- Chả chay và giò chay: mua sẵn ở cửa hàng chay uy tín, cắt lát bày đĩa là xong.
- Tráng miệng: hoa quả tươi và chè đậu xanh hoặc chè trôi nước chay.
Dù chọn mâm mặn hay mâm chay, nguyên tắc chung vẫn là nấu vừa đủ ăn và ưu tiên nguyên liệu tươi. Thực phẩm khô như măng khô, nấm hương, mộc nhĩ mua trữ từ sớm cần bảo quản cẩn thận, bạn có thể tham khảo các mẹo bảo quản thực phẩm khô ngày Tết để tránh ẩm mốc trước ngày cúng.
Lễ vật không thể thiếu: cá chép, hương hoa và vàng mã
Bên cạnh mâm cỗ, lễ vật gồm một số thứ mang ý nghĩa riêng, quan trọng nhất là cá chép sống, vì theo truyền thuyết, cá chép hóa rồng đưa Táo quân về trời. Bạn nên mua ba con cá chép nhỏ còn khỏe, thả trong chậu nước sạch đặt cạnh mâm cúng, sau lễ mang ra sông, hồ nước sạch để phóng sinh, không thả cá vào nước bẩn hay nơi cấm phóng sinh, cũng không thả túi ni lông xuống nước.
Các lễ vật còn lại gồm hương, nến, hoa tươi, quả tươi, trầu cau, rượu, trà và một bộ vàng mã gồm mũ áo cho ba vị Táo quân. Hoa cúng nên chọn cúc vàng, lay ơn hoặc đồng tiền, cắm trong lọ sạch, không dùng hoa héo hay hoa giả; quả cúng chọn quả tươi, bày thành đĩa ngũ quả hoặc một đĩa chuối, quýt, thanh long theo mùa.
Về vàng mã, chỉ nên mua một bộ vừa đủ theo đúng lễ, không mua quá nhiều gây lãng phí và khói bụi. Nhiều gia đình hiện nay chỉ giữ lại mũ áo Táo quân tượng trưng, vừa tiết kiệm vừa giữ không khí trong nhà trong lành hơn, nhất là với nhà có trẻ nhỏ và người già.
Cách bày mâm cúng ông Công ông Táo từng bước
Bày mâm cúng không có quy chuẩn cứng nhắc duy nhất, nhưng có một số nguyên tắc chung giúp mâm cỗ trông ngay ngắn và trang trọng.
Bước 1: Dọn sạch bàn thờ và chuẩn bị đồ cúng
Lau bàn thờ bằng khăn sạch, thay nước trong bình hoa và chén nước, kiểm tra chân đèn và lư hương, rồi xếp sẵn món ăn và lễ vật lên một khay lớn.
Bước 2: Đặt bát hương, nến và hoa quả lên trước
Đặt lư hương ở giữa, hai bên là đôi nến, phía trước là lọ hoa và đĩa quả, ba chén rượu, ba chén nước, chén gạo và chén muối xếp thành hàng ngay ngắn.
Bước 3: Bày các món mặn theo thứ tự lớn trước, nhỏ sau
Đặt đĩa gà luộc và đĩa xôi ở trung tâm vì đây là hai món chính, các món còn lại xếp xung quanh cho mâm đầy đặn mà không chen chúc, đĩa tráng miệng và chè đặt ở phía ngoài cùng.
Bước 4: Đặt cá chép và vàng mã đúng chỗ
Chậu cá chép sống đặt bên cạnh mâm, không đặt lên bàn thờ; bộ mũ áo Táo quân và vàng mã đặt gọn một bên, chuẩn bị sẵn để hóa sau lễ.
Bước 5: Thắp hương, khấn và chờ hết tuần hương
Thắp ba nén hương, chắp tay khấn cảm tạ Táo quân đã phù hộ gia đình trong năm qua và mong một năm mới bình an, rồi chờ hương cháy hết khoảng hai phần ba mới hóa vàng, mang cá chép đi phóng sinh và hạ lễ để cả nhà cùng thụ lộc.
5 lưu ý quan trọng khi chuẩn bị mâm cúng ông Công ông Táo
Lưu ý 1: Cúng đúng giờ, không cúng quá muộn. Lễ cúng nên hoàn thành trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp, vì cúng quá muộn, sau giờ Ngọ, theo quan niệm dân gian là Táo quân đã lên trời.
Lưu ý 2: Không bày mâm quá lớn gây lãng phí. Mâm cúng chỉ nên vừa với số người trong nhà ăn sau lễ. Nhiều gia đình bày mâm 10 đến 12 món cho nhà 3 người, cuối cùng phải bỏ đi một nửa, vừa phí tiền vừa phí thực phẩm. Hãy lên thực đơn trước và đi chợ theo danh sách, cách này cũng giúp ngân sách Tết nhẹ hơn, tương tự như cách quản lý chi tiêu gia đình cuối năm mà Báo Doanh Thu đã chia sẻ.
Lưu ý 3: Chọn cá chép khỏe và phóng sinh đúng cách. Cá chép phải còn sống khỏe, bơi linh hoạt, không chọn cá đã yếu hay ngửa bụng. Phóng sinh ở sông, hồ nước sạch, thả nhẹ tay, không quăng cá từ trên cao và không thả túi ni lông.
Lưu ý 4: Giữ bếp và bàn thờ sạch sẽ, an toàn lửa nến. Khi thắp hương và đốt nến, không để gần rèm cửa, giấy vàng mã hay vật dễ cháy, không để trẻ nhỏ một mình gần bàn thờ đang có lửa, và sau lễ nhớ kiểm tra hương nến đã tắt hẳn. Nếu nhà bạn còn chuẩn bị nhiều mâm cỗ dịp Tết, hãy xem thêm bài tổ chức bữa cơm cho gia đình đông người để biết cách phân công nấu nướng hợp lý.
Lưu ý 5: Thành tâm quan trọng hơn hình thức. Không có quy định nào bắt buộc mâm cúng phải có đủ món đắt tiền. Một mâm cúng đơn giản với vài món gia đình vẫn ăn hằng ngày, bày biện sạch sẽ và khấn vái thành tâm, vẫn trọn vẹn ý nghĩa hơn một mâm cỗ lớn làm qua loa cho có, vì lễ cúng là dịp để cả nhà quây quần chứ không phải dịp so bì mâm cao cỗ đầy.
Câu hỏi thường gặp
Có thể cúng ông Công ông Táo vào ngày 22 tháng Chạp không?
Có thể. Nếu ngày 23 bận việc, bạn có thể cúng vào chiều tối ngày 22 tháng Chạp, nhiều gia đình ở thành phố vẫn làm vậy. Tuy nhiên, nếu có thể, hãy ưu tiên cúng đúng ngày 23 vào buổi sáng hoặc trước 12 giờ trưa.
Nhà chung cư không có bàn thờ Táo riêng thì cúng ở đâu?
Bạn có thể cúng tại bàn thờ gia tiên trong nhà. Nếu nhà không có bàn thờ, hãy chọn một vị trí cao ráo, sạch sẽ trong bếp hoặc phòng khách, đặt một chiếc bàn nhỏ làm bàn cúng tạm, bày mâm gọn gàng và thắp hương trang nghiêm là đủ.
Sau lễ cúng, cá chép phóng sinh ở đâu là phù hợp?
Hãy thả cá ở sông, hồ lớn có nước sạch và dòng chảy, vào buổi sáng khi trời còn mát, không thả vào ao tù, mương nước bẩn hay nơi cấm phóng sinh. Thả cá nhẹ nhàng sát mặt nước, không đổ túi ni lông xuống sông.
Kết luận
Chuẩn bị mâm cỗ cúng ông Công ông Táo không khó: chỉ cần cúng đúng giờ trước buổi trưa ngày 23 tháng Chạp, thực đơn vừa đủ với món gia đình thích ăn, và lễ vật có đủ cá chép, hương hoa, quả tươi. Bày mâm gọn gàng, khấn vái thành tâm, rồi cả nhà cùng thụ lộc sau lễ là đủ trọn vẹn.
